فصل ۶: سفر آب روی زمین

بیش از ۷۵ درصد سطح کرهٔ زمین را آب فرا گرفته است که مقدار کمی از آن را آب شیرین تشکیل می‌دهد. بیشتر آب‌های زمین در اقیانوس‌ها و دریاها جمع شده و شور است؛ به همین دلیل نمی‌توان از آن مستقیماً برای آشامیدن و کشاورزی استفاده کرد.

پس آب‌کره شامل اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، آب‌های زیرزمینی، رطوبت هوا و یخچال‌هاست. در شکل ۲ کتاب، توزیع آب در بخش‌های مختلف آب‌کره را می‌بینی: یک قسمت بزرگ آب شور و قسمت‌های کوچک آب شیرین (یخچال‌ها، آب‌های زیرزمینی و دریاچه‌ها).

هرگاه در فرایند متراکم شدن ابرها، دمای هوا خیلی کم باشد، رطوبت هوا به شکل برف به سطح زمین می‌ریزد. در صورتی که دمای هوا هنگام تراکم بالاتر از صفر درجهٔ سلسیوس باشد، رطوبت هوا به شکل باران به سطح زمین می‌ریزد. اگر قطره‌های باران در مسیر پایین آمدن به سطح زمین، از تودهٔ هوای سرد عبور کنند، به تگرگ تبدیل می‌شوند.

هواشناسی دانشی است که دربارهٔ شناخت جو و هوای اطراف کرهٔ زمین تحقیق می‌کند. یکی از مهم‌ترین کارهای هواشناسی، اندازه‌گیری مقدار بارندگی است که در ایستگاه‌های باران‌سنجی برحسب میلی‌متر انجام می‌شود. خودت هم می‌توانی با یک ظرف و خط‌کش، باران‌سنج بسازی!

سرعت آب رودخانه‌ها با هم متفاوت است و به عوامل متفاوتی بستگی دارد. رودخانه در مسیر حرکت خود ممکن است به صورت مستقیم یا مارپیچ جریان داشته باشد: اگر شیب زمینی که رودخانه در آن جریان دارد، زیاد باشد، رودخانه مسیر مستقیم پیدا می‌کند (شکل ۵) و در صورتی که شیب زمین کم باشد، رودخانه مسیر مارپیچ به خود می‌گیرد (شکل ۶).

آلودگی رودخانه‌ها: در گذشته تصور بر این بود که به دلیل فراوانی آب در رودخانه‌ها، تخلیهٔ فاضلاب‌ها در آن‌ها تأثیری ندارد؛ در حالی که امروزه ثابت شده است حتی کمترین آلودگی در رودخانه‌ها باعث ایجاد مشکلات زیست‌محیطی فراوانی می‌شود (شکل ۸). رودخانه‌ها بخشی از محیط زیست و منبع تأمین‌کنندهٔ قسمت عمده‌ای از آب آشامیدنی، کشاورزی و صنعتی هستند و به حفاظت و توجه بیشتری نیاز دارند.

آبشار (تندْآب): رودخانه در ادامهٔ مسیر خود ممکن است به محلی برسد که بستر آن به طور ناگهانی دچار اختلاف ارتفاع شود؛ در این صورت آبشار به وجود می‌آید. علت تشکیل آبشار این است که آب در مسیر جریان خود، ابتدا از سنگ‌های سخت و مقاوم و سپس از سنگ‌های نرم و کم‌مقاومت عبور می‌کند. بر اثر فرسایش در زمان نسبتاً طولانی، سنگ‌های نرم از بین می‌روند و سنگ‌های مقاوم بر جای می‌مانند و در مسیر رود اختلاف ارتفاع ایجاد می‌شود که به آن آبشار می‌گویند (شکل ۷).

سواحل دریاها در جاهای مختلف، متفاوت است. در قسمت‌هایی که جنس سنگ‌های ساحلی در برابر فرسایش مقاوم است، شکل ساحل به صورت صخره‌ای و پرتگاهی است (شکل ۱۲)؛ در قسمت‌هایی که سنگ‌های ساحلی مقاومت کمتری دارند، شکل ساحل به صورت هموار و ماسه‌ای است (شکل ۱۳). کشور ما از طریق خلیج فارس و دریای عمان با آب‌های آزاد ارتباط پیدا می‌کند (شکل ۱۴).

حرکت‌های آب دریا: آب دریاها به دلایل گوناگون دائماً در حال حرکت است. این حرکت به صورت موج‌های دریا، جریان‌های دریایی و جزر و مد است. به حرکت آب به سمت بالا و پایین، موج آب گفته می‌شود. موج‌های دریا باعث فرسایش و تغییر شکل ساحل می‌شوند. هنگام وقوع زمین‌لرزه و آتشفشان‌های زیردریایی، موج‌های بزرگی در دریا ایجاد می‌شوند که به آن‌ها آبتاز (سونامی) می‌گویند.

جزر و مد در اثر نیروی گرانشی ماه و خورشید ایجاد می‌شود. به بالا آمدن آب و حرکت آن به سمت ساحل، مد و به پایین رفتن آب در سواحل، جزر گفته می‌شود. برخی کشورها از جزر و مد در تولید انرژی الکتریسیته استفاده می‌کنند (شکل ۱۵). در دوران دفاع مقدس نیز رزمندگان برای عبور از اروند رود از پدیدهٔ جزر و مد استفاده می‌کردند.