فصل ۱۲: سفرهٔ سلامت
بدن شما از زمان تولد تاکنون یاختههای فراوانی ساخته است؛ مواد لازم برای ساخته شدن و رشد این یاختهها از غذاهایی میآید که میخورید!
شروع درس • صفحات ۱۰۷ تا ۱۱۵ کتاب
از زمان تولد تاکنون، یاختههای فراوانی در بدن شما ساخته شده و رشد کردهاند. بدن شما مواد لازم برای ساخته شدن و رشد این یاختهها را از غذاهایی به دست میآورد که میخورید. غذاها موادی دارند که نیاز بدن ما را به ماده و انرژی تأمین میکنند و سلامت ما را حفظ میکنند. در این فصل با مواد مغذّی و نقش آنها در سلامت آشنا میشویم و یاد میگیریم چه نوع تغذیهای سالم است.
صفحهٔ ۱۰۷ کتاب — آغاز فصل
غذا؛ منبع ماده و انرژی بدن
بدن شما همیشه در حال ساختن یاختههای تازه است؛ مواد لازم این ساختمانسازی را از سفرهٔ خود میگیرید!
فکر کن و گفتوگو کن
به غذاهای مورد علاقهٔ خود فکر کنید! چرا به این غذاها علاقه دارید؟ این غذاها از چه موادی درست شدهاند؟
از زمان تولد تاکنون، یاختههای فراوانی در بدنتان ساخته شده و رشد کردهاند. بدن شما مواد لازم برای ساخته شدن و رشد این یاختهها را از غذاهایی به دست میآورد که میخورید. غذا انرژی لازم را برای انجام فعالیتهای متفاوت نیز تأمین میکند؛ پس هر غذایی که سر سفره میگذاریم، هم سازندهٔ بدن است و هم سوخت آن.
📖 متن کتاب:
کارهایی که غذاها در بدن ما انجام میدهند به مواد مغذّی آنها بستگی دارد. مواد مغذّی انواع متفاوتی دارند: کربوهیدراتها، پروتئینها، لیپیدها (چربیها)، ویتامینها، مواد معدنی و آب، مواد مغذّی هستند که در خوراکیهای متفاوت وجود دارند. در ادامهٔ فصل، نقش هر یک از این مواد را یکییکی بررسی میکنیم.
| مادهٔ مغذّی | نقش در بدن | نمونههایی از منابع |
|---|---|---|
| کربوهیدراتها | تأمین انرژی مورد نیاز بدن | نان و سیبزمینی (نشاستهدار)، میوهها و سبزیهای شیرین (قند) |
| پروتئینها | ساخته شدن یاختهها و بافتها | گوشت، شیر، تخممرغ و غذاهای گیاهی منبع پروتئیناند |
| لیپیدها (چربیها) | ساختن غشای یاختهها، پوشاندن اندامهای درون بدن و انرژیزایی | روغن زیتون و کنجد (گیاهی)، کره (جانوری) |
| ویتامینها | رشد و عملکرد مناسب دستگاههای بدن | میوهها و سبزیها (C)، هویج و گوجهفرنگی (A)، ماهی و تخممرغ (D) |
| مواد معدنی | ساختن استخوانها و یاختههای قرمز خون | سبزیهای برگی و گوشت (آهن)، غذاهای دریایی (یُد) |
| آب | محلول شدن و جابهجایی مواد مغذّی و دفع مواد زائد | آب آشامیدنی، میوهها و سبزیها |
جدول جمعبندیِ مواد مغذّی ششگانه بر پایهٔ متن فصل ۱۲
🗂️ بازی طبقهبندی: اول یک ماده را انتخاب کن، بعد سبدش را بزن!
0 از 10صفحات ۱۰۸ و ۱۰۹ کتاب — آزمایش لوگول و شکل ۱
کربوهیدراتها؛ سوخت بدن
نشاسته، قندهای ساده و سلولز؛ با آزمایش لوگول و یک مدل بازیگوش آنها را میشناسیم.
کربوهیدراتها گروهی از مواد مغذّی هستند که انرژی مورد نیاز بدنمان را تأمین میکنند. اما از کجا بفهمیم کدام خوراکیها کربوهیدرات دارند؟ آزمایش زیر این کار را انجام میدهد؛ در پایان آزمایش نیز یک مدل کوچک از مولکول نشاسته میسازیم.
- 1مواد: لوگول (محلول ید)، سیبزمینی، خیار، سیب، نان و وسایل آزمایش
- 2۱. به برشهایی از هر یک از این خوراکیها چند قطره لوگول اضافه کنید.
- 3۲. نتیجهٔ مشاهدهٔ خود را بنویسید.
💡 کتاب: «با انجام آزمایش بالا دریافتید که برخی خوراکیها نشاسته دارند.» حالا بگویید: چه خوراکیهای دیگری را میشناسید که نشاسته دارند؟
- 1مواد: خمیر بازی و سیم نازک در اندازههای متفاوت
- 2۱. از خمیر بازی گلولههایی به اندازهٔ نخود بسازید.
- 3۲. با گذراندن سیم، آنها را به شکلهای متفاوت به هم وصل کنید.
💡 هر گلولهٔ خمیر مانند یک مولکول گلوکز است؛ وقتی با سیم به هم وصلشان میکنید، مدل نشاسته ساخته میشود.
مرحلهٔ 1: فتوسنتز
گیاهان با استفاده از نور خورشید، در فرایند فتوسنتز غذا میسازند.
صفحات ۱۰۹ و ۱۱۰ کتاب — شکل ۲ و ۳
چربیها؛ خوب یا بد؟
چربی هم سازنده است و هم انرژیزا؛ اما نوع و مقدار آن در سلامت رگها اهمیت زیادی دارد.
فکر کن و گفتوگو کن
به جز روغن و کره، چه خوراکیهای دیگری میشناسید که چربی دارند؟ با همکاران یا خانواده خود دربارهٔ آنها گفتوگو کنید.
- 1مواد: روغن مایع، آب میوه، آب سبزی، پودر تخمهٔ آفتابگردان، کاغذ و وسایل آزمایش
- 2۱. قطعهای کوچک از کاغذ را با روغن مایع چرب کنید. چه تغییری در کاغذ ایجاد میشود؟
- 3۲. اکنون این کار را با مواد دیگر انجام دهید. با کدام یک، حالت کاغذ شما مانند آزمایش قبل میشود؟ چرا؟
💡 پودر تخمهٔ آفتابگردان چربی دارد؛ به همین دلیل کاغذ را مثل روغن نیمهشفاف میکند.
چربیها برای ساخته شدن غشای یاختهها به کار میروند. همچنین بافت چربی که نوعی بافت پیوندی است، دورتادور اندامهای داخل بدن را میپوشاند و آنها را از آسیب و ضربه حفظ میکند؛ مثل یک بالشتک نرم دور قلب و ریههای شما (شکل ۲).
نقش دیگر چربیها انرژیزایی آنهاست؛ مقدار انرژیای که یک گرم چربی تولید میکند، تقریباً دو برابر مقدار انرژی حاصل از یک گرم کربوهیدرات است. از طرف دیگر، چربیها خطر تنگ شدن رگها و سکتهٔ قلبی را افزایش میدهند. بنابراین در مصرف چربیها به چه چیزهایی باید توجه کنیم؟
صفحات ۱۱۰ و ۱۱۱ کتاب — شکل ۴ و ۵
پروتئینها؛ مصالح ساختمانی بدن
از ماهیچههای قوی تا استخوان و غضروف؛ ساختن یاختههای تازه بدون پروتئین ممکن نیست.
افرادی که ورزش میکنند، ماهیچههای قوی دارند. ماهیچههای قوی به ما کمک میکنند تا بتوانیم مثلاً سریعتر بدویم. بافت ماهیچهای تقریباً در بیشتر دستگاههای بدن وجود دارد. بدن ما برای ساختن این بافت به پروتئین نیاز دارد؛ پروتئینها برای ساخته شدن یاختهها و بافتهای دیگر نیز به کار میروند. بنابراین، غذاهایی که میخوریم باید مقدار کافی پروتئین داشته باشند.
- 1الف) با توجه به اطلاعاتی که دارید، در شکل روبهرو، خوراکیهایی را که منبع پروتئیناند، مشخص کنید.
- 2ب) نتیجه را بنویسید.
دیدید که غذاهای گیاهی نیز مانند غذاهای جانوری، منبع پروتئیناند. اما کدام یک منبع بهتری برای تأمین پروتئینهای مورد نیاز بدن ما هستند؟ برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید بدانیم که پروتئینها از چه چیزهایی ساخته شدهاند: همهٔ پروتئینها از مولکولهایی به نام آمینواسید ساخته شدهاند (شکل ۵).
صفحهٔ ۱۱۱ کتاب — آمینواسیدهای ضروری
آمینواسیدهای ضروری
بدن ما بعضی آمینواسیدها را نمیتواند بسازد؛ پس باید آنها را آماده از غذا بگیریم.
بدن ما پروتئینهای مورد نیاز را فقط با چند نوع آمینواسید میسازد. همچنین بدن ما میتواند تعدادی از آمینواسیدهای لازم را با استفاده از غذاهایی که میخوریم بسازد؛ اما بعضی آمینواسیدها را نمیتواند بسازد. به این آمینواسیدها، آمینواسیدهای ضروری میگویند؛ زیرا باید آنها را به طور آماده و از طریق غذاهایی که میخوریم به دست آوریم. بیشتر پروتئینهای گیاهی، بعضی آمینواسیدهای ضروری را ندارند.
مرحلهٔ 1: خوردن غذای پروتئیندار
گوشت، شیر، تخممرغ و غذاهای گیاهی را میخوریم.
صفحهٔ ۱۱۲ کتاب — شکل ۶
ویتامینهای محلول در آب
ویتامین C و ویتامینهای گروه B؛ بدن به آنها کمی نیاز دارد اما کمبودشان مشکلساز است.
ویتامینها چه نقشی در بدن دارند و آنها را در چه غذاهایی میتوانیم پیدا کنیم؟ بدن ما به مقدار کمی از ویتامینها نیاز دارد، اما کمبود آنها رشد و عملکرد مناسب دستگاههای بدنمان را با مشکل روبهرو میکند؛ گاهی نیز به علت کمبود ویتامین بیمار میشویم. ویتامینها را به دو گروه کلّی محلول در آب و محلول در چربی تقسیم میکنند.
فکر کن و گفتوگو کن
الف) اگر فردی هیچ نوع غذای جانوری مصرف نکند، چه مشکلی ممکن است برایش پیش آید؟ ب) چنین افرادی چه نکاتی را باید در برنامهٔ غذایی خود رعایت کنند؟
- 1دربارهٔ ویتامینهایی که میشناسید و منبع و نقشی که در بدن دارند، در گروه خود گفتوگو کنید.
- 2نتیجهٔ گفتوگو را در جدولی بنویسید.
- 3هر گروه، جدول خود را با جدول گروههای دیگر مقایسه کند.
ویتامین C و ویتامینهای گروه B از ویتامینهای محلول در آباند. این ویتامینها از طریق ادرار دفع میشوند و مقدار اضافی آنها در بدن ما ذخیره نمیشود. ویتامین C در سلامت پوست و لثه نقش مهمی دارد. ویتامینهای گروه B در پیشگیری از کمخونی و ریزش مو نقش دارند.
صفحهٔ ۱۱۳ کتاب — شکل ۷ و هشدار کتاب
ویتامینهای محلول در چربی
ویتامین A برای چشمها و ویتامین D برای استخوانهای محکم؛ به کمک آفتاب و هویج!
ویتامینهای A و D از ویتامینهای محلول در چربیاند و در خوراکیهای متفاوتی وجود دارند (شکل ۷). ویتامین A در سلامت چشم و بینایی ما، به ویژه در نور کم، نقش دارد. میتوانید با خوردن هویج و گوجهفرنگی ویتامین A مورد نیاز بدنتان را تأمین کنید؛ این خوراکیها ویتامین A ندارند، اما مادهای دارند که در بدن به ویتامین A تبدیل میشود.
اگر ویتامین D در بدن شما به اندازهٔ کافی نباشد، استخوانهایتان به اندازهٔ کافی کلسیم جذب نمیکنند و نرم میشوند؛ حتی شاید تغییر شکل نیز بدهند. این وضع به ویژه در دورهٔ رشد اهمیت زیادی دارد. گرچه بدن ما میتواند این ویتامین را با استفاده از آفتاب بسازد، اما امروزه کمبود ویتامین D از مشکلات رایج در سلامت مردم است.
صفحات ۱۱۳ و ۱۱۴ کتاب — شکل ۸
مواد معدنی؛ کلسیم و آهن
سفری از خاک تا استخوانها و خونِ شما؛ مواد معدنی چگونه به بدن میرسند؟
عناصر در بدن ما نقش مهمی دارند؛ کلسیم و آهن دو نمونه از این عناصرند. کلسیم از مواد اصلی استخوانهای بدن ما و مهرهداران دیگر است و آهن در ساختار یاختههای قرمز خون وجود دارد. کلسیم و آهن در ترکیب خاک نیز وجود دارند و مواد معدنی نامیده میشوند؛ این مواد چگونه از خاک به بدن ما و جانوران دیگر وارد میشوند؟
مرحلهٔ 1: خاک
کلسیم و آهن در ترکیب خاک وجود دارند و **مواد معدنی** نامیده میشوند.
- 1با توجه به شکلهای زیر، سفر مواد معدنی را از خاک تا بدنتان در چند جمله بنویسید.
- 2در شکل، مسیر خاک ← گیاه ← خوراکیهای گیاهی ← جانوران ← گوشت و لبنیات نشان داده شده است.
💡 اول بازی مرحلهای بالا را انجام دهید، بعد جملههای خود را در دفترتان بنویسید.
🎮 بازی تطبیق: وسیله را به دلیلِ انتخاب مادهاش وصل کن!
0 از 6وسیله
دلیل انتخاب ماده
صفحهٔ ۱۱۴ کتاب — آب و نیاز بدن
آب، یُد و سدیم
محلول شدن مواد مغذّی، تنظیم فعالیت یاختهها و آشنایی با عادتهای پرنمک.
بسیاری از مواد مغذّی به صورت محلول در آب وارد بدن ما و یاختههای آن میشوند. همچنین بسیاری از مواد زائد نیز معمولاً به حالت محلول در آب از بدن دفع میشوند. در اطراف و درون یاختهها آب وجود دارد؛ اما آب بدن ما چگونه تأمین میشود؟
- 1الف) برای تعیین مقدار آبی که در میوهها و سبزیها وجود دارد، فعالیتی طراحی و اجرا کنید. آیا نتایج گروهها یکسان است؟ اگر پاسخ «نه» است، دلیلی برای این تفاوت ارائه دهید.
- 2ب) با ارائهٔ دلیل، درستی یا نادرستی این جمله را بررسی کنید: «نیاز همهٔ افراد به نوشیدن آب یکسان است».
یُد و سدیم دو مادهٔ معدنی دیگرند. یُد در غذاهای دریایی به فراوانی وجود دارد و این مادهٔ معدنی در تنظیم فعالیت یاختهها و رشد بدن نقش دارد. سدیم تقریباً در همهٔ مواد غذایی، به خصوص میوهها و سبزیها، وجود دارد و در نمک خوراکی نیز هست. مصرف زیاد سدیم (نمک) خطر ابتلا به فشارخون و پوکی استخوان را در بزرگسالان افزایش میدهد.
صفحات ۱۱۴ و ۱۱۵ کتاب — شکل ۹ و برچسب
تغذیهٔ سالم
معیارهای سفرهٔ سالم، میانوعدههای بهتر و رازِ خواندن برچسب بستههای خوراکی.
به نظر شما با چه معیارهایی میتوان دربارهٔ سلامت تغذیه قضاوت کرد؟ اگر غذاهایی بخورید که همهٔ مواد مغذّی را به مقدار کافی به بدنتان تأمین میکنند، تغذیهٔ سالمی دارید. افزون بر این، غذاها باید به روش بهداشتی و سالم تهیه شده باشند. شاید غذاهای سرخشده با روغن خوشمزهتر باشند؛ اما غذاهای آبپز و بخارپز سالمترند.
رفتارها و عادتهای غذایی ما در سلامت تغذیه و درنتیجه سلامت بدن ما تأثیر زیادی دارند. خوردن خوراکیهایی مانند پفک، شکلات و شیرینی بین وعدههای غذا، از عادتهای نادرست است که برای سلامت ما زیان دارد؛ در حالی که میوهها میانوعدههای سالمی هستند. شما چه معیارهای دیگری برای تغذیهٔ سالم میشناسید؟
اگر گرسنه باشید و بخواهید خوراکی بخرید، آیا به مواد مغذّی و مقدار انرژی آن توجه میکنید؟ با توجه به نقشی که غذا در سلامت مردم دارد، شرکتهای تولیدکنندهٔ مواد غذایی موظفاند نوع و مقدار مواد مغذّی و مقدار انرژی خوراکی را روی بستهٔ آن بنویسند. با خواندن این اطلاعات میتوانیم به ارزش غذایی آن خوراکی و در نتیجه تأثیر آن بر سلامتمان پی ببریم.
فکر کن و گفتوگو کن
گفتوگو کنید: الف) با توجه به اطلاعات نوشته شده روی برچسبها، دربارهٔ ارزش غذایی هر یک از این نوشیدنیها گفتوگو کنید. ب) کاری که غذا برای ما انجام میدهد، چیزی بیش از تأمین ماده و انرژی است. در بسیاری از مناسبتها غذاهای خاصی پخته میشوند؛ از طرف دیگر، پختن برخی خوراکیها همراه با مراسم خاصی است؛ مانند پختن سمنو در پایان سال خورشیدی.
- 1گزارشی دربارهٔ مناسبتها یا مراسمی که در آنها خوراکی خاصی پخته میشود، به صورت گروهی تهیه کنید و در کلاس ارائه دهید.
- 2گزارش را میتوانید به صورت تصویر، متن یا فیلم تهیه کنید.
💡 نمونهٔ کتاب: پختن سمنو در پایان سال خورشیدی.
روی کارتها بزن تا برگردند!
جمعبندی فصل 12 • صفحات ۱۰۷ تا ۱۱۵ کتاب
جمعبندی: همهٔ نکتههای طلایی این فصل
این بخش را برای مرور قبل از امتحان از دست نده؛ همهٔ فصل در یک صفحه!
1. غذا؛ منبع ماده و انرژی
غذاها موادی دارند که نیاز بدن ما را به ماده و انرژی تأمین میکنند و سلامت ما را حفظ میکنند.
2. کربوهیدراتها؛ سوخت بدن
کربوهیدراتها انرژی مورد نیاز بدنمان را تأمین میکنند؛ نشاسته و قندهای ساده از این گروهاند.
3. سلولز؛ مفید اما بیانرژی
سلولز کربوهیدرات مرکب گیاهان است؛ بدن از آن انرژی نمیگیرد اما خوردنش به سلامتی کمک میکند.
4. چربی؛ به مقدار و نوع درست
چربیها غشای یاختهها را میسازند و اندامها را از ضربه حفظ میکنند؛ اما چربیهای جامد خطر رسوب در رگها را بیشتر میکنند.
5. پروتئین؛ مصالح ساختمانی بدن
پروتئینها برای ساخته شدن یاختهها و بافتها به کار میروند و از آمینواسیدها ساخته شدهاند.
6. ویتامینها؛ کم اما حیاتی
بدن به مقدار کمی ویتامین نیاز دارد؛ کمبود آنها رشد و عملکرد دستگاههای بدن را با مشکل روبهرو میکند.
7. مواد معدنی؛ کلسیم و آهن
کلسیم مادهٔ اصلی استخوانهاست و آهن در ساختار یاختههای قرمز خون به کار میرود؛ این مواد از خاک تا بدن سفر میکنند.
8. آب؛ محیط فعالیت یاختهها
بسیاری از مواد مغذّی محلول در آب وارد یاختهها میشوند و مواد زائد نیز محلول در آب دفع میشوند.
9. نمک کمتر، قلب سالمتر
مصرف زیاد سدیم (نمک) خطر فشارخون و پوکی استخوان را افزایش میدهد؛ روزی بیش از پنج گرم نمک نخورید.
10. برچسب بخوان، سالم انتخاب کن
هرچه تنوع مواد مغذّی خوراکی بیشتر باشد، ارزش غذایی آن بیشتر است؛ اطلاعات روی بسته را بخوانید.
نقشهٔ راه این فصل (برای همیشه یادت بمونه!)
واژهنامهٔ فصل — روی هر واژه بزن!
مفهومهای کلیدی که باید بلد باشی
متن مرور کامل فصل
همهٔ درس در یک پاراگراف — عالی برای شب امتحان! کلمههای زردی که هایلایت شدهاند را با دقت بخوان.
در این فصل آموختیم که بدن ما از زمان تولد تاکنون یاختههای فراوانی ساخته است و مواد لازم برای ساخته شدن و رشد آنها را از غذاهایی به دست میآورد که میخوریم. غذاها موادی دارند که نیاز بدن ما را به ماده و انرژی تأمین میکنند و سلامت ما را حفظ میکنند؛ این مواد، مواد مغذّی نام دارند و شامل کربوهیدراتها، پروتئینها، چربیها، ویتامینها، مواد معدنی و آب هستند. کربوهیدراتها مانند نشاسته و قندهای ساده سوخت اصلی بدناند و سلولز نیز با آنکه انرژی نمیدهد، برای سلامت ما مفید است. چربیها غشای یاختهها را میسازند و اندامهای درون بدن را از ضربه حفظ میکنند، اما چربیهای جامد جانوری خطر رسوب در رگها را بیشتر میکنند. پروتئینها مصالح ساختمانی یاختهها و بافتها هستند و از آمینواسیدها ساخته میشوند؛ شیر و تخممرغ منبع غنی آمینواسیدهای ضروریاند. ویتامینها و مواد معدنی مانند کلسیم و آهن به مقدار کم اما حیاتی لازماند و آب، محیط فعالیت یاختههاست. سرانجام یاد گرفتیم که تغذیهٔ سالم یعنی دریافت همهٔ مواد مغذّی به مقدار کافی، پرهیز از خوراکیهای پرنمک و سرخشده، خوردن میوه بهعنوان میانوعده و خواندن برچسب بستههای خوراکی برای پی بردن به ارزش غذایی آنها.
آزمونک فصل ۱۲ • ۲۲ پرسش چهارگزینهای
وقت امتحان! آمادهای؟
22 سؤال از سراسر فصل «سفرهٔ سلامت» — با توضیح کامل پاسخها
گفتوگو درباره این درس
پرسش، نظر یا تجربهتان را بنویسید
برای نوشتن نظر، ابتدا وارد حساب خود شوید
ورود / ثبتنام